Wellicht heb je weleens gehoord van sportpsychologie? Het wordt tegenwoordig veel gebruikt door topsporters. Sportpsychologie is wijdverbreid onder sporten waar veel geld in omgaat zoals voetbal en tennis. Maar ook jij kunt profiteren van de kracht van sportpsychologie om jezelf mentaal te harden en beter te worden in jouw sport. In dit artikel lees je alles over sportpsychologie en krijg je handvaten om dit zelf toe te passen.

Als voorbeeld. Leren om achter een voetbal aan te lopen, om er op het juiste moment tegen te schoppen en er dan nog voor te zorgen dat de bal in de juiste richting precies in het doel vliegt, is niet eenvoudig. Vooral niet als er ongeveer een dozijn andere mensen proberen dat te verhinderen. Wie deze kunst wil beheersen, begint daar bij voorkeur al mee op jonge leeftijd. Het is niet alleen een kwestie van oefenen, oefenen, oefenen, maar ook van massa’s theorie over de regels en techniek van het spel.

Maar al die fysieke vaardigheden zijn slechts een peulenschil in vergelijking met de mindset die je jezelf eigen moet maken als je de absolute top wilt bereiken in je favoriete sport. Concentratie, motivatie en weerstand maken een mentaal sterke speler van je die tot het einde blijft vechten, zelfs als anderen het al hebben opgegeven. Ze vormen je om van een gemiddelde speler naar een winnaar.

Wil jij de beste worden van de gemeente waar je woont, van de provincie of het hele land? Mogelijk ambieer je zelfs kampioenschappen op Europees of wereldniveau of de Olympische Spelen? Wie mentaal gehard is, laat zich niet door moeilijke obstakels tegenhouden, maar vindt de weg om succes te bereiken. Sportpsychologie helpt je om dat doel te bereiken. Nog meer dan theorie leren en praktijk oefenen heeft deze discipline een invloed op je prestaties.

Wat is sportpsychologie?

De definitie van sportpsychologie werd in 1995 vastgelegd door de Europese Sportfederatie. Ze omvat niet alleen de studie van de psychologische basis maar ook die van de processen en gevolgen van sport. Afhankelijk van het standpunt van de psycholoog en de behoeften van de sporter(s) kan er meer nadruk gelegd worden op verschillende psychologische dimensies van menselijk gedrag.

Niet alleen voor sportlui … voor iedereen!

Hoewel de term sportpsychologie in de eerste plaats verwijst naar sport, wordt de wetenschap ook ingezet op velerlei andere terreinen. Denk in de eerste plaats aan kinderen die op het speelplein van de school spelen. Maar ook wie van een ongeval geneest en revalidatie nodig heeft, kan baat hebben bij een vakkundige sportpsycholoog. Zelfs in het dagelijkse leven zijn er principes van deze wetenschap die je kunt inzetten om je werk beter te doen. Houd je het beperkt tot sport, dan is de hoofdzaak echter wel dat je leert genieten van sport, dat je je aan je trainingsprogramma houdt en dat je geestelijk welzijn verbetert.

Geschiedenis van de sportpsychologie

De eerste aanzetten tot het vastleggen van de discipline van de sportpsychologie gaan terug naar het jaar 1925 toen het werd bestudeerd als een onderdeel van de psychologie. In dezelfde periode werden ook de eerste onderzoeken gedaan. Niettemin konden de toenmalige teams niet het nodige enthousiasme opbrengen, of misschien waren de resultaten van hun onderzoeken niet zoals ze het verwacht hadden. Aan het begin van de jaren 30 werden de activiteiten alweer stilgelegd.

Wereldoorlog II en de daarop volgende jaren van wederopbouw zorgden ervoor dat sportpsychologie verder op de achtergrond bleef. Pas in jaren zestig kreeg het thema opnieuw aandacht. In 1965 werd in de Verenigde Staten de International Society of Sport Psychology (ISSP) opgericht. In 1969 volgde in het Franse Vittel de Europese tegenhanger, de Europese Federatie voor Sportpsychologie.

Ook vandaag de dag gaan wetenschappers verder in hun zoektocht naar hoe psychologie kan worden ingezet om sportprestaties te verbeteren en hoe lichaamsbeweging kan worden gebruikt om de stemming te verbeteren en stressniveaus te verlagen.

Voor iedere sport of doel een ander soort sportpsychologie

Sportpsychologie kan men in verschillende soorten onderverdelen. Bestaat er dan niet één authentieke en correcte manier? Toch wel, de methode die afgestemd is op de beoefenaar(s). Een professioneel volleybalteam heeft andere ondersteuning nodig dan iemand die traint voor de alternatieve Elfstedentocht in Weissensee Oostenrijk.

Zo zijn er bijvoorbeeld educatieve sportpsychologen die technieken inzetten zoals beeldvorming en doelen stellen, klinische sportpsychologen die zorgen voor sporters met psychische aandoeningen zoals depressie of angst, of inspanningspsychologen die niet-atleten of gewone sporters aanleren hoe ze van sporten een gewoonte kunnen maken.

De vorm die sportpsychologie kan aannemen

Niet alleen is er een veelheid van types sportpsychologie, ook het uitoefenen van de discipline kan verschillende onderwerpen omvatten.

Aandachtsfocus

Neem bijvoorbeeld aandachtsfocus, het vermogen om je op je taak te concentreren en afleidingen te negeren. Al is het nog zo leuk dat je supporters hebt, wanneer je moet presteren, moet je in staat zijn om je voor te stellen dat ze even in een andere wereld staan te schreeuwen, joelen, aan te moedigen. Op het moment dat een sporter zijn prestaties neerzet, mag alleen dit zijn aandacht opeisen.

Ademtechnieken

Ademtechnieken horen ook absoluut in het repetoire van de sportpsychologie. Door een bewuste ademhalingtechniek toe te passen op belangrijke momenten in een wedstrijd, kan je toch rustig en gefocust blijven. Een mooi voorbeeld hiervan geeft Novak Djokovic in dit interview:

Mindfulness en meditatie

Mindfulness, yoga en meditatie zijn ook beproefde strategieen. Klik op de link voor meer informatie.

Mentale weerbaarheid

Als voorbeeld van mentale weerbaarheid. Je mag nog zo luid gniffelen als je wilt over Mohammed Ali die ooit aan de wereld verkondigde dat hij “the greatest” was, maar een onwrikbaar geloof in jezelf helpt geweldig om het beste in je boven te halen. De sporter die leert om terug overeind te krabbelen bij een tegenslag, vergroot zijn kansen op succes. Verder helpt de ontoombare wil om te slagen, positief reageren om onprettige situaties, kalmte behouden onder druk, enzovoort. Al deze eigenschappen maken deel uit van de mentale weerbaarheid.

Visualiseren

Afhankelijk van het doel dat je voor ogen hebt, helpt het om je doel te visualiseren. De aanloop, de zwaaibeweging, de plaatsing van je handen op de mat, het opzwaaien van de benen en de landing zijn maken allen deel uit van de visualisatie die je kunt creëren om een radslag te doen. Wie een moeilijke beweging bewust leert uitvoeren, versterkt de mogelijkheid om ze correct uit te oefenen. Visualisatie kan echter ook van pas komen om je rustiger en gefocust te voelen aan het begin van een event.

Motivatie

Tenslotte is er nog de bepalende factor van de motivatie. Of je nu voor een wedstrijd inschrijft om je tante een plezier te doen, voor de medaille, de trofee of gewoonweg het geld, het is belangrijk dat je weet waarom je wilt winnen.

Sportpsychologie bij angst

Zodra je sport verheft van een eenvoudige liefhebberij naar een professionele ambitie, kunnen negatieve gevoelens de overhand krijgen. De bekendste ervan is angst dat je het niet gaat halen, dat je niet goed genoeg bent of zelfs plankenkoorts (ook al ben je nog zo blij dat je fans je ondersteunen). Sportpsychologen kunnen een antwoord bieden met tactieken om kalm te worden of te blijven, het omzetten van negatieve gedachten in positieve, de opbouw van zelfvertrouwen en afleiding.

In de sport is de meeste angst die atleten hebben gebaseerd op hun perceptie van het belang van een prestatie of wedstrijd EN op wat zij veronderstellen dat anderen over hun prestatie denken. De directe angst heeft te maken met het vermijden van slechte resultaten of angst voor de negatieve gevolgen van een slechte prestatie.

Het belangrijkste is te weten welk type angst je tegenhoudt. Faalangst is vaak geworteld in wat je veronderstelt dat anderen over je denken, wat we sociale goedkeuring noemen. Hier zijn enkele top bronnen van angst:

  • Angst om een wedstrijd, spel of race te verliezen – je wilt heel graag winnen en bent bang dat je niet zult winnen.
  • Angst voor negatieve sociale evaluatie – je bent bang dat anderen je zullen zien als een mislukking in de sport.
  • Angst voor verlegenheid – je bent bang om jezelf in verlegenheid te brengen voor anderen als je niet goed presteert.
  • Angst om anderen teleur te stellen – je wilt anderen niet teleurstellen zoals een coach, ouder of teamgenoot.
  • Angst om niet aan de verwachtingen van anderen te voldoen – je maakt je zorgen over het niet voldoen aan de verwachtingen van anderen, zoals een ouder.

Klinkt een van de bovenstaande angsten je bekend in de oren? De eerste stap in het beheersen van je faalangst is het begrijpen van de specifieke bron van je angst, zodat je er goed mee om kunt gaan.

Faalangst hangt nauw samen met perfectionisme. Veel perfectionisten koesteren hoge verwachtingen die hen kunnen aanzetten tot falen. Maar een sterk kenmerk van perfectionisten is dat ze zich te veel richten op het vermijden van fouten en falen.

Wanneer je te veel denkt aan het vermijden van fouten, richt je je op wat je niet moet doen en presteer je voorzichtiger of gecontroleerder – denkend dat dit je zal helpen de angst te overwinnen. Maar te veel controle heeft juist het tegenovergestelde effect (een harde les voor perfectionisten).

De boog kan niet altijd gespannen staan

Een cruciale vraag bij het beoefenen van sport is steeds hoe ver té ver is. Zelfs al wil je een greep doen naar een wereldtitel; het heeft geen zin als je niet blijft houden van wat je doet. Passie moet altijd gezond blijven. Jammer genoeg zijn er ook sportpsychologen die al hun kennis moeten inzetten om atleten te helpen die lijden aan een burn-out. Zelfs al leef je voor de sport, denk er dan aan dat er buiten het voetbalveld, het zwembad of de squash court nog een echte wereld is. Vrienden, familie, partner, kinderen, bewonderaars rekenen erop dat jij jezelf af en toe losmaakt van je dromen. Losmaken betekent niet hetzelfde als opgeven; dat zullen ze nooit verlangen van iemand die waarde hecht aan zijn lichamelijk en geestelijk welzijn.

Je kunt net zo goed al je energie stoppen in iets creatiefs zoals koken, schilderen of breien. Een leuke vrijetijdsbezigheid hoeft je niet van je dromen af te houden. Integendeel, zodra je je terug op je sport toelegt, zul je de verse energie in je voelen opborrelen.